มุมสุขภาพ
 

มะระขี้นกพืชสมุนไพรไทย ใกล้ท่าน

รองศาสตราจารย์ปีติ พูนไชยศรี

          มุมสุขภาพในครั้งนี้  ขอเสนอพืชสมุนไพรไทยที่มีประโยชน์  ใกล้ตัวท่าน  เป็นผักพื้นบ้านของไทยมาเป็นเวลานาน  นั่นคือ  มะระขี้นก  ซึ่งมีรสขม  ตามสุภาษิตของไทยที่ว่า  “หวานเป็นลมขมเป็นยา”  ดังนั้น นอกจากรับประทานมะระขี้นกให้เป็นอาหารประจำวันแล้วยังได้สรรพคุณของพืชสมุนไพรชนิดนี้เป็นยาด้วย

          มะระขี้นกมีชื่อทางวิทยาศาสตร์ว่า  Momordica  Charantin  Linn  มีชื่อภาษาอังกฤษว่า   Balsam Apple Balsam  Pear, Bitter  Cucumber, Bitter  Gourd , Bitter  Melon  และ Carilla  Fruit 

          ชื่ออื่นๆ ในภาษาไทย  คือ  มะร้อยรู  มะระหนู  (ภาคกลาง)  ผักสะไล  ผักไซร้  (ภาคอีสาน) ผักไห  ผักไห่  มะนอย  มะห่วย  ผักไซ  (ภาคเหนือ)  แต่โดยทั่วไปเรียกมะระเล็กหรือมะระขี้นก  มีถิ่นกำเนิดในเขตร้อนของเอเซีย  และตอนเหนือของแอฟริกาเขตร้อน

          ลำต้นของมะระขี้นก เป็น  5  เหลี่ยม  เป็นไม้เถาเลื้อยสีเขียว  มีขนอ่อนๆ อยู่ทั่วไป  มีมือเกาะเกี่ยวซึ่งเปลี่ยนมาจากใบ  จึงใช้สำหรับยึดจับกับพืชอย่างอื่น หรือร้านที่ใช้ปลูกมะระขี้นกนี้

          ใบของมะระขี้นก  เป็นใบเดี่ยว  เรียงสลับกันตามเถาของต้น  ก้านใบยาว  ขอบใบเว้าเป็นแฉกๆ หยักลึกเข้าไปในใบ 5-7 หยัก ใบกว้างประมาณ  4.5-11.5 เซนติเมตร ยาว  3.5-10  เซนติเมตร  มีขนอ่อนๆ ปกคลุมทั่วทั้งใบ เส้นใบแยกจากจุดเดียวกัน แล้วแตกกระจายออกเป็นร่างแหทั้งใบ

           ดอกมะระขี้นก  เป็นดอกเดี่ยวแยกเพศผู้เพศเมียในต้นเดียวกัน  เจริญมาจากช่อดอกมีก้านยาว  เหมือนเส้นลวดเล็กๆ  เส้นผ่านศูนย์กลางของดอกประมาณ  2.5 - 3.5  เซนติเมตร  มีกลีบนอก 5 กลีบ  สีเขียวปนเหลือง  และกลีบใน  5 กลีบ  สีเหลืองสด  ดอกตัวผู้จะเจริญออกมาก่อนดอกตัวเมีย  เกสรตัวผู้  มี  3  อัน และแต่ละอันมีก้านชูเกสรตัวผู้นี้ 3  อัน มีอับเรณู  3  อัน  ดอกตัวเมียมีรังไข  1 อัน  และ  Stigma  3  คู่  และมีก้านชู  เกสรตัวเมีย  3  อัน

ใบดอกมะระขี้นก

ภาพที่ 1 ผล ใบ ดอก และเมล็ดมะระขี้นก
ที่มา: (กรณ์กาญจน์ ภมรประวัติธนะ, 2554)

           ผลมะระขี้นก เกิดจากเมื่อมีการผสมเกสรระหว่างดอกตัวผู้กับดอกตัวเมียโดยแมลงต่างๆ  เมื่อผลโตเต็มที่จะมีรูปร่างคล้ายกระสวยสั้นๆ  ผิวเปลือกขรุขระและมีปุ่มยื่นออกมาทั้งผล  ผลยาว  5-7  เซนติเมตร  เส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ  2-4  เซนติเมตร  ผลอ่อนสีเขียว  และจะเขียวเข้มขึ้น  จนเมื่อผลแก่จะมีสีเหลืองอมแดง เมื่อแก่จัดเต็มที่ปลายผลจะแตกออกเป็นแฉกๆ  มีเมล็ดแก่อยู่ภายใน

ผลมะระขึ้นก
ภาพที่ 2 ผลมะระขี้นก
ที่มา: (http://health.kapook.com/view5685.html, 2554)

          เมล็ดมะระขี้นก มีรูปร่างกลมรี แบน ปรายแหลมผิวขรุขระ เมื่อแก่เต็มที่จะมีเมือกสีแดงห่อหุ้มอยู่ และเนื่องจากมะระขี้นกเป็นผักพื้นบ้านที่ขึ้นอยู่ทั่วไปในธรรมชาติเป็นเถาไม้เลื้อยที่ขึ้นคลุมพืชอื่นๆ ได้  ดังนั้น เมื่อผลสุกจึงมักมีนกมาจิกกินทั้งผลและเมล็ด จากนั้นก็ไปถ่ายไว้ตามที่ต่างๆ เมื่อเมล็ดงอกขึ้นมาใหม่ เป็นต้น จะเกาะเกี่ยวเลื้อยไปตามที่ต่างๆ  ที่เกาะได้  เช่น  แนวรั้ว  ต้นไม้ใหญ่ๆ ด้วยเหตุนี้เองจึงได้ชื่อว่า “มะระขี้นก”

สรรพคุณทางยา มะระขี้นกมีสารสำคัญที่เรียกว่า  Charatin  กับโปรตีนคล้าย  Insulin  จึงมีผลทำให้น้ำตาลในเลือดลดลงโดยมีการกระตุ้นให้มีการหลั่ง Insulin  ให้อยู่ในระดับที่ไม่อันตราย  ทำให้ลดน้ำตาลในเลือดและปัสสาวะ  ทำให้ร่างกายสามารถควบคุมการใช้น้ำตาลได้ดี  และยังพบว่า มะระขี้นกมีวิตามินซีสูงด้วย นอกจากนี้ ยังมีรายงานว่ามีฤทธิ์ต้านมะเร็ง  และต้านไวรัส  HIV ด้วย

การใช้มะระขี้นกตามภูมิปัญญาของไทย  มีการใช้ ดังนี้

  1. ใช้ผลมะระขี้นกที่ยังเขียวสดประกอบอาหาร ส่วนใหญ่ก็จะใช้เป็นผักจิ้มน้ำพริกโดยต้มหรือลวกเสียก่อนให้คลายรสขม  หรือจะใช้ต้ม  ใช้แกง  ชุบไข่ทอดก็ได้ ยอดอ่อนใช้ต้ม กินเป็นผักจิ้มก็ได้เช่นกัน
  2. ใช้ผลโตเต็มที่หั่นเนื้อมะระตากแห้ง  ชงน้ำดื่มต่างน้ำชาทำให้เจริญอาหาร
  3. ใช้น้ำคั้นจากผลมะระขี้นก หรือต้มรับประทานแต่น้ำ ใช้เป็นยาแก้ไข้
  4. น้ำคั้นผลมะระขี้นกใช้อมแก้ปากเปื่อย และช่วยบำรุง ระดูในสตรี  และใช้น้ำคั้นมะระขี้นกผสมดินสอพองทาบริเวณที่เป็นชันนะตุ  หรือศรีษะเป็นผดผื่นคันได้
  5. ใช้ผลตำพอกฝี  แก้ปวดฝี  ฝีบวมอักเสบ
  6.   ใช้ใบสดของมะระขี้นกหั่นชงน้ำร้อน  เติมเกลือเล็กน้อย  ดื่มแต่น้ำ  ขับพยาธิเข็มหมุดได้
  7. ใช้เถาสดของมะระขี้นกเติมน้ำพอท่วม ต้มให้เดือด ทิ้งให้เย็น ใช้ดื่มแก้อาเจียรได้

ข้อควรระวัง

  1. ผลมะระขี้นกสุกห้ามรับประทาน เพราะจะทำให้มีอาการคลื่นไส้อาเจียร  และห้ามรับประทานเมล็ด เพราะมีความเป็นพิษ
  2. ไม่ควรรับประทานมะระขี้นกติดต่อกันเป็นระยะเวลานานๆ  ควรรับประทานอาหารอย่างอื่นสลับกันด้วย  เพื่อให้เกิดการสมดุลย์ของสารอาหารที่ร่างกายจะได้รับ

……………………………….

เอกสารอ้างอิง

บัว (2554) “เป็นเบาหวานต้องทานมะระขี้นก (ธรรมลีลา)” ค้นคืนจาก http://health.kapook.com/view5685.html
กรณ์กาญจน์ ภมรประวัติธนะ. (2552). “มะระขี้นก”. นิตยสารหมอชาวบ้าน. 367. ค้นคืนจาก http://www.doctor.or.th/node/8931
อภัยภูเบศร. (2554 ). “มะระขี้นก”. ข้อมูลทางวิชาการพืชสมุนไพร. ค้นคืนจาก http://gooherb.com/article ? cd =22695&lang = th.
สิงห์คะนอง. (2550). “รู้จักกันมั้ย มะระขี้นก”. ค้นคืนจาก http://variety.teenee.com/foodforbrain/1562.html.

 

………………………………….