งานวิจัยเชิงคุณภาพไม่ยากอย่างที่คิด
โดย... รองศาสตราจารย์บำเพ็ญ  เขียวหวาน
อาจารย์ประจำสาขาวิชาส่งเสริมการเกษตรและสหกรณ์
มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช

(เรียบเรียงเนื้อหาจากบทวิทยุกระจายเสียง ปี 2551)

           งานวิจัยทางสังคมศาสตร์จะมีงานวิจัยอยู่ 3 กลุ่มใหญ่ ๆ คือ งานวิจัยสังคมศาสตร์เชิงปฏิฐานนิยม งานวิจัยสังคมศาสตร์เชิง
ตีความ งานวิจัยสังคมศาสตร์เชิววิพาษ จากงานวิจัยทั้ง 3 กลุ่มนี้ทำให้เกิดงานวิจัยที่มีลักษณะแตกต่างกันออกไปคือ งานวิจัยสังคม
ศาสตร์ปฏิฐานนิยมซึ่งเป็นที่มาของงานวิจัยเชิงปริมาณ งานวิจัยสังคมศาสตร์เชิงตีความก็จะเป็นที่มาของงานวิจัยเชิงคุณภาพ และ
สุดท้ายงานวิจัยสังคมศาสตร์เชิงวิภาษ ก็จะเป็นที่มาของงานวิจัยเชิงวิภาษ


ความหมายและความสำคัญของงานวิจัยเชิงคุณภาพ
          วิจัยเชิงคุณภาพก็จะมุ่งทำความเข้าใจปรากฎและพฤติกรรมของคนในสังคม จะเห็นงานวิจัยในลักษณะนี้จะเป็นการศึกษาระยะ
ยาว การเก็บข้อมูลก็จะหลากหลายแต่ที่เน้นกันก็จะเป็นการสัมภาษณ์แบบไม่เป็นทางการโดยการสังเกตการนำเสนอข้อมูลก็จะเน้นใน
ลักษณะของเชิงบรรยายคือพรรณาจากข้อมูลที่ได้จากการบอกเล่า หรือการสังเกต ในวิเคราะห์ข้อมูลก็เน้นในการตีความหมาย การ
อธิบาย การสร้างข้อสรุปก็จะสรุปจากสิ่งที่ได้เห็นออกมาเป็นแนวคิด เป็นหลักการคือนำข้อมูลย่อย ๆ ที่เป็นนามธรรมเหล่านั้นมาสรุป
เป็นเชิงนามธรรม คือความหมายโดยทั่ว ๆ ไปที่เวลาพูดถึงงานวิจัยเชิงคุณภาพว่างานวิจัยเชิงคุณภาพนั้นเป็นอย่างไรขอเน้นย้ำอีก
ครั้งหนึ่งว่าเป็นงานวิจัยที่ศึกษาเน้นไปในเรื่องของทางด้านสังคมด้านมนุษย์ จะสะท้อนปรากฎการณ์หรือพฤติกรรมต่าง ๆ ของคนใน
สังคมหรือของกลุ่มคนต่าง ๆ งานลักษณะนี้สนในเรื่องของการให้คุณค่า การให้ความหมาย ค่านิยมและอุดมการณ์และของคนที่เข้า
ไปศึกษา

ขั้นตอนของการวิจัยเชิงคุณภาพ
          งานวิจัยเชิงคุณภาพนั้นจะต้องเข้าไปถึงความหมายหรือเข้าไปทำความเข้าใจกับสถานการณ์ทางสังคมเหล่านั้นให้ได้ ซึ่งมีวิธี
การต่าง ๆ ที่นักวิจัยเชิงคุณภาพจะต้องใช้ในการศึกษาซึ่งจะแตกต่างกับงานวิจัยเชิงปริมาณ เพราะว่างานวิจัยเชิงปริมาณเวลาเก็บ
ข้อมูลก็จะเน้นในการสร้างเครื่องมีอที่ดี เมื่อข้อมูลดีก็สามารถอธิบายก็อธิบายได้ว่าข้อมูลเหล่านั้นน่าจะเป็นข้อมูลที่ถูกต้อง เพราะ
ฉะนั้นก็จะให้ความสำคัญกับการสร้างเครื่องมือที่มีความถูกต้องที่มีความแม่นยำในการที่จะเป็นศึกษาและการวิเคราะห์ข้อมูลมักจะได้
ข้อมูลที่นำมาวิเคราะห์ทางสถิติได้ใช้เป็นข้อมูลที่เป็นตัวเลขในการที่จะนำมาวิเคราะห์ข้อมูล แต่ในขณะที่งานวิจัยเชิงคุณภาพนั้น การ
วิเคราะห์ข้อมูลก็จะมีเทคนิคที่ต่างกันไปกับงานวิจัยเชิงปริมาณ อาจจะวิเคราะห์โดยการเปรียบเทียบ วิเคราะห์โดยการศึกษาอธิบาย
ความสัมพันธ์ของปรากฎการณ์ต่าง ๆ อาจจะวิเคราะห์โดยการจัดลำดับ ขั้นตอน จัดหมวดหมู่เหล่านี้ก็เป็นเทคนิคในการวิเคราะห์ข้อ
มูลเป็นงานวิจัยเชิงคุณภาพ


          จะเห็นได้ว่างานวิจัยเชิงคุณภาพนั้นตัวผู้วิจัยจะมีความสำคัญมากในการที่จะเข้าไปศึกษาปรากฎการณ์ในสังคมนั้น ผู้วิจัยจะต้อง
หาวิธีการที่จะเข้าถึงความจริง เข้าถึงความรู้ที่เข้าไปศึกษานั้นให้ได้ เพราะฉะนั้นความสำคัญไม่ได้อยู่ที่เครื่องมือหรือว่าแบบสัมภาษณ์
แบบสอบถามที่ดี ๆ เพราะว่าจุดมุ่งหมายของงานวิจัยเชิงคุณภาพก็ดีจะต้องเข้าไปค้นหาความจริงที่เรียกว่าค้นหาข้อมูลที่อยู่หลังบ้าน
หรือว่าข้อมูลที่อยู่ภายในของให้ผู้ให้ข้อมูลสามารถสะท้อนข้อมูลจริงออกมาได้มากที่สุด ในขณะที่การใช้เครื่องมือที่เป็นแบบสัมภาษณ์
แบบสอบถามนั้น กลุ่มงานวิจัยเชิงคุณภาพบอกว่าอาจไม่ได้ข้อมูลที่แท้จริงเสมอไป เพราะว่าการตอบแบบสัมภาษณ์แบบสอบถามนั้น
เมื่อเวลาเปลี่ยนเหตุการณ์เปลี่ยน สถานที่เป็นคำตอบอาจจะเป็นอีกแบบหนึ่งก็ได้อันนี้ก็เป็นที่มาที่ไปของการทำงานวิจัยเชิงคุณภาพ

เทคนิคการทำงานวิจัยเชิงคุณภาพ
          งานวิจัยเชิงคุณภาพหรือเชิงปริมาณแต่ก็มุ่งเข้าไปค้นหาความรู้ความจริงตามโจทย์หรือตามคำถามที่ผู้วิจัยสงสัยแล้วอยากจะค้น
หาคำตอบ เพียงแต่ว่าขบวนการได้มาซึ่งคำตอบเหล่านั้นก็แตกต่างกันไป เนื่องจากว่าปรากฎการณ์ทางสังคมนั้นมีความเปลี่ยนแปลง
มีความเป็นพลวัฒน์ สิ่งที่เกิดขึ้นทางสังคมไม่หยุดนิ่งอยู่กับที่และก็จะเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ เพราะฉะนั้นงานวิจัยเชิงคุณภาพที่เข้าไป
ศึกษาสังเกตหรือโดยวิธีการต่าง ๆ จึงมีความเหมาะสมกับสังคมที่มีความเป็นพลวัฒน์หรือเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ ขณะเดียวกันปรากฎ
การณ์ทางสังคมมีลักษณะที่เป็นพัฒนาการทางประวัติศาสตร์มีที่มาที่ไป มีเหตุมีผล การจะเขาใจปรากฎการณ์ในปัจจุบันก็ไม่สามารถ
จะละเลยต่อพัฒนาการหรืออดีตที่มาของสิ่งเหล่านั้นได้ ปรากฎการณ์ทางสังคมไม่มีแบบแผนตายตัวที่บางครั้งเราตั้งสมมติฐานหลัง
ทดสอบอาจจะไม่ได้ เพราะบางครั้งไม่สามารถตั้งแบบแผนแล้วก็เข้าไปศึกษาเพราะไม่มีความแน่นอนเปลี่ยนแปลงปรับตัวได้ตลอดเวลา


          ปรากฎการณ์ทางสังคมก็ไม่สามารถที่จะหลีกเลี่ยงในเรื่องค่านิยม ความเชื่อ ทัศนะของบุคคลต่าง ๆ ในสังคมได้ ขณะเดียวกัน
ปรากฎการณ์ได้สะท้อนให้เห็นหน้าที่ทางสังคมของบุคคลต่าง ๆ ที่กระทำตามสถานภาพและบทบาทที่เป็นอยู่ ซึ่งบางทีก็อธิบายตรง ๆ
ไม่ได้แต่ต้องทำตามแบบแผนที่ปฏิบัติกันมา เพราะฉะนั้นจากเหตุผลความสัมพันธ์ดังกล่าวที่ได้มา กลุ่มผู้สนใจงานวิจัยลักษณะนี้ก็เห็น
ว่าสามารถที่จะเข้าถึงปรากฎการณ์ เข้าถึงความสำคัญ เข้าถึงข้อเท็จจริงของปรากฎการณ์ที่ศึกษานั้นให้มากกว่างานวิจัยในลักษณะเชิง
กายภาพ
          งานวิจัยเชิงคุณภาพใช้หลักการรอบด้านในการศึกษาในทุกมิติ ไม่ว่า เศรษฐกิจ สังคม การเมือง วัฒนธรรมรวมถึงโลกทัศน์
ความรู้สึกนึกคิดของบุคคลเพื่ออธิบายปรากฎการณ์ที่เป็นอยู่หรือข้อสงสัยที่นักวิจัยสงสัยและอยากค้นหาคำตอบโดยใช้หลักการรอบด้าน
การให้ความสำคัญของงานวิจัยเชิงคุณภาพยังให้ความสำคัญกับสิ่งที่เรียกว่าบริบทหรือสภาพแวดล้อมต่าง ๆ รอบด้านที่เกี่ยวข้องกับ
ปรากฎการณ์ที่ศึกษา เพราะว่าปรากฎการณ์ทางสังคมที่พบไม่สามารถแยกออกจากบริบทหรือสภาพแวดล้อมที่เกิดขึ้นอยู่ การวิจัยเชิง
คุณภาพยังให้ความสนใจกับปฏิสัมพันธ์ของมนุษย์ เนื่องจากปรากฎการณ์ที่ศึกษาเป็นปรากฎการณ์ทางสังคมเกิดจากปฏิสัมพันธ์ของ
มนุษย์ นักวิจัยเชิงคุณภาพจึงให้ความสนใจในประเด็นเหล่านี้ด้วย และข้อสำคัญงานวิจัยเชิงคุณภาพให้ความสนใจกับทรรศนะของกลุ่ม
คนที่ศึกษาที่เรียกว่าทรรศนะของคนใน เพราะว่าเป็นผู้ที่จะอธิบายปรากฎการณ์ทางสังคมได้อย่างชัดเจน

ประโยชน์ที่จะได้รับจากงานวิจัยเชิงคุณภาพ
          งานวิจัยเชิงคุณภาพมีความยืดหยุ่นมากกว่าเชิงปริมาณ ยืดหยุ่นทั้งในแง่การศึกษาซึ่งจะทำการศึกษาอย่างกลมกลืนกับสภาพ
แวดล้อมไม่พยายามคุมตัวแปร ไม่พยายามจะตัดตัวแปรแต่พยายามจะศึกษาในสภาวการณ์ของความเป็นธรรมชาติของปรากฎการณ์
เหล่านั้น การที่อธิบายความหมายเกี่ยวกับพฤติกรรมด้วยความเที่ยงตรงนั้นการวิจัยเชิงคุณภาพไม่ติดกับกรอบของสมมติฐานที่ตั้งไว้
ก่อนที่จะทำการวิจัยสมมติฐานเป็นอย่างไร แล้วก็ทำการทดสอบสมมติฐาน แต่งานวิจัยเชิงคุณภาพก็จะไปสู่ค้นหาความรู้จากปรากฎ
การณ์จริง สร้างทฤษฎี สร้างแนวคิดจากปรากฎการณ์ที่เกิดขึ้น เราเรียกว่า ทฤษฎีจากฐานทฤษฎีจากข้างล่าง ดังนั้นงานวิจัยเชิงคุณ
ภาพอาจต้องมีการเก็บข้อมูลหลายวิธีการ อาจจะเก็บข้อมูลจากหลายแหล่ง อาจจะเก็บข้อมูลจากหลายกลุ่มและหลายช่วงเวลาก็ได้


          กล่าวได้จากงานวิจัยเชิงคุณภาพในปัจจุบันเริ่มมีบทบาทและมีผู้สนใจมากขึ้นในสายตาด้านต่าง ๆ มากขึ้นไม่ว่าเป็นสายด้าน
การพัฒนา ด้านการเกษตร ด้านการพัฒนาสังคมและชุมชนก็ตาม หรือแม้กระทั่งในเรื่องของการจัดการองค์กรต่าง ๆ งานวิจัยเชิง
คุณภาพสามารถให้คำตอบอย่างลุ่มลึก สามารถทำให้ผู้วิจัยเข้ามาศึกษาความรู้ ความจริงได้อย่างชัดเจนถึงแม้งานวิจัยเชิงคุณภาพจะ
ไม่สามารถศึกษาได้ในวงกว้าง ๆ ในพื้นที่มาก ๆ เหมือนกับงานวิจัยเชิงปริมาณ แต่งานวิจัยเชิงคุณภาพก็สามารถให้คำตอบกับ
ปรากฎการณ์กับสิ่งที่ผู้ศึกษานั้นสนใจหรือต้องการหาความรู้อย่างเจาะลึก และสามารถนำไปสู่การแก้ปัญหา สามารถนำไปสู่การวาง
แผนทั้งในระดับนโยบายหรือระดับปฏิบัติการได้เป็นอย่างดี ขณะเดียวกันก็ทำให้ผู้วิจัยสามารถจะเข้าใจสังคม เข้าใจบุคคล เข้าใจ
กลุ่มที่ตัวเองศึกษาได้อย่างลึกซึ้ง ก็เป็นแนวทางวิจัยอีกลักษณะหนึ่งที่คิดว่าน่าจะมีประโยชน์ที่ท่านผู้ฟังและนักศึกษาอาจจะไปศึกษา
เพิ่มเติมและก็นำไปปรับใช้ในการทำงาน รวมถึงการศึกษาวิจัยต่อไป
          งานวิจัยเชิงคุณภาพเป็นการศึกษาที่มุ่งเน้นทำความเข้าใจมนุษย์และสังคม เพื่อตีความและให้ความหมายแก่ปรากฎการณ์ที่
เกี่ยวข้องกับพฤติกรรมของสังคม ผู้วิจัยจะทำการศึกษาเป็นภาพรวมในทุกมิติที่เกี่ยวข้องกับพฤติกรรมหรือประเด็นที่ต้องการศึกษา
เช่น เศรษฐกิจ สังคม การเมือง วัฒนธรรม ตลอดไปถึงความรู้สึกนึกคิด ความเชื่อและประสบการณ์ ในส่วนของการนำเสนอผลงานก็
จะเสนอด้วยการบรรยาย การพรรณนาสิ่งที่พบเห็นมากกว่าการอธิบายด้วยตัวเลข งานวิจัยเชิงคุณภาพสามารถอธิบายปรากฎการณ์และ
สามารถให้คำตอบในสิ่งที่ผู้วิจัยสนใจหรือศึกษานั้นอย่างเจาะลึก ผลของการวิจัยจึงนำไปสู่การวางแผนทั้งในระดับนโยบายและระดับ
ปฏิบัติการเพื่อแก้ไขปัญหาได้ หรือประเด็นที่ศึกษาได้เป็นอย่างดี


 

             นางอุษณีย์ จูฑะศิลป์   ผู้เรียบเรียง
(เรียบเรียงเนื้อหาจากบทวิทยุกระจายเสียง ปี 2551)