ตำนานนิทานพื้นบ้าน
โดย...นางกมลรัตน์  สิริธรังสี
หัวหน้าฝ่ายอุทยานการศึกษา สำนักการศึกษาต่อเนื่อง
มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช

(เรียบเรียงเนื้อหาจากบทวิทยุกระจายเสียง ปี 2552)

          ตำนานและนิทานพื้นบ้านคือเรื่องที่เล่าสืบต่อกัน นับเป็นมรดกทางวัฒนธรรมของชาติ เพราะทำให้เราเข้าใจถึงวัฒนธรรมของแต่ละ
ท้องถิ่น

ความหมายและความสำคัญนิทานพื้นบ้าน

          นิทานพื้นบ้าน ก็หมายถึงเรื่องเล่าจากความจำที่ฟังกันต่อ ๆ มาอย่างเช่น จากบรรพบุรุษถ่ายทอดปากต่อปากสืบต่อถึงรุ่นลูกรุ่นหลาน
ความสำคัญของนิทานพื้นบ้านเล่ากันอยู่ในท้องที่และภาคต่าง ๆ ของไทยมีหลายร้อยพันเรื่องในแต่ละท้องถิ่นก็จะมีนิทานประเภทต่าง ๆ
นิทานเหล่านี้นับเป็นเรื่องที่ผู้เฒ่าผู้แก่เล่าให้ลูกหลานฟังมาหลายชั่วอายุคน จึงถือได้ว่าเป็นมรดกทางวัฒนธรรมของชาวบ้านซึ่งมีความ
สำคัญดังนี้ เช่น ให้ความเพลิดเพลิน เด็กและผู้ใหญ่จริง ๆ แล้วชองฟังนานและก็นิทานช่วยให้เกิดความเพลิดเพลินผ่อนคลาย ช่วยได้เยอะ
ในสมัยก่อนที่ไม่มีอะไรเลยเป็นสื่อในการนำเสนอช่วยกระชับความสัมพันธ์ระหว่างผู้เล่ากับผู้ฟัง เด็กจะเพลิดเพลินหรืออบอุ่นเมื่อได้ใกล้
ชิดกับบิดามารดาหรือปู่ย่าตายาย ส่วนใหญ่มักจะเล่านิทานก่อนนอน
          นิทานให้ความรู้เกี่ยวกับชีวิต สิ่งที่อยู่รอบตัวเรื่องราวที่เกิดขึ้นกับตัวละครช่วยให้ผู้อ่านเข้าใจผู้ฟังนิทาน เข้าใจความรู้สึกต่าง ๆ ของ
ตัวละคร เช่น รัก โลภ โกรธ หลง รู้ ลักษณะของตัวละครตัวดี ตัวร้ายและตัวที่น่าสงสัยหรือตัวตลก รู้จักสังเกตจากการอธิบายลักษณะสิ่ง
ต่าง ๆ รอบตัว รู้ถึงการทำดีได้ดีทำชั่วได้ชั่ว ซึ่งสิ่งต่าง ๆ เหล่านี้เสมือนการถ่ายทอดความรู้ให้การศึกษากับคนฟัง


ภาพจาก Web Site
http://www.booktime.co.th/app/image.php?file=../children/covers/9786167133195.jpg
http://www.bookpoint.co.th/bookpoint/pictures/product/9786167125701.GIF
http://www.arts.chula.ac.th/folklore/images/Publication/images/52-3.jpg
http://www.bookmartonline.com/book_cover/S001-00022.jpg
http://www.bookmartonline.com/book_cover/S001-00023.jpg
http://www.weloveshopping.com/shop/msmileshop/BB004.jpg
ข้อมูลภาพ ณ วันที่ 22-11-54

          อีกเรื่องคือเสริมสร้างจินตนาการผู้แต่งนิทานจะใช้จินตนาการในการสร้างสรรค์ผู้ฟังก็จะนึกภาพไปตามการเล่าซึ่งทำให้ผู้ฟังได้คิด
สร้างสรรค์ต่อไปซึ่งเป็นการพัฒนาความคิดในด้านหนึ่ง ส่วนสุดท้ายก็คือเข้าใจในศิลปะได้ง่าย นิทานพื้นบ้านไทยหลายเรื่องเป็นที่มาของ
วรรณคดี งานปฏิมากรรม นิทานพื้นบ้านก็จะเป็นที่มาของวรรณคดี เช่น เรื่องไกรทอง ขุนช้างขุนแผน ศรีธนญชัย มีการนำของแต่เป็น
วรรณกรรมประเภทต่าง ๆ เช่น พระราชนิพนธ์บทละคร บทละครนอกเรื่องไกรทอง เสมาขุนแผน ขุนแผนคำกาพย์ เรื่องศรีธนญชัย

ประเภทของนิทานพื้นบ้าน

          หลักการก็ประเภท 14 ประเภท คือในประเภทต่าง ๆ ก็จะมีตัวอย่างประกอบในแต่ละเรื่อง เช่น ประเภทแรกคือ นิทานปรำปราหรือ
นิทานทรงเครื่องเป็นเรื่องเล่าที่ค่อนข้างยาว เนื้อเรื่องประกอบไปด้วยอิทธิฤทธิ์ปาฏิหารย์ที่มนุษย์สามารถจะทำได้อย่างเช่นเรื่องโสนน้อย
เรือนงาม ปลาบู่ทอง ที่พัฒนาจากปลาเป็นต้น
          อีกประเภทที่สองคือ นิทานท้องถิ่นหรือนิทานประจำท้องถิ่น นิทานประเภทนี้ผู้เล่าด้วยความเชื่อว่าเหตุการณ์หรือปรากฎการณ์ที่
เกิดขึ้นเป็นเรื่องจริงและมักจะมีหลักฐานอ้างอิงประกอบเรื่อง มีตัวบุคคลจริง มีสถานที่จริง ๆ กำหนดไว้แน่นอนอย่างเช่น พระร่วง เรื่อง
เจ้าแม่สร้อยดอกหมาก เรื่องเมืองลับแล เช่นถ้าเรื่องเจ้าแม่สร้อยดอกหมากก็ที่วัดพนัญเชิงจะมีศาลที่มีประวัติของท่าน แล้วก็มีบรรยากาศ
จากท่าเรือเห็นแล้วจะนึกถึงภาพถ้าเราไปสักการะก็จะเห็นภาพตรงนั้น
          ประเภทที่สามคือ นิทานประเภทอธิบายเหตุ เป็นเรื่องที่ตอบคำถามว่าทำไมเพื่ออธิบายความเป็นมาของบุคคลหรือปรากฏการณ์
ต่าง ๆ ของธรรมชาติ รวมถึงสมบัติที่ฝังไว้ เช่น เหตุใดกาจึงมีสีดำ เรื่องปู่โสมเฝ้าทรัพย์หรือเกาะหนู เกาะแมว ในจังหวัดสงขลาว่าทำไม
มีที่มาอันนี้เป็นเรื่องของสถานที่ว่าลักษณะเหมือนหนูก็เรียกว่าเกาะหนู อันนี้จะมีทั่วประเทศ
          ประเภทที่สี่ นิทานชีวิตเป็นเรื่องค่อนข้างยาวประกอบด้วยหลายตอน คือเนื้อหาของละครจะคล้ายชีวิตจริงตัวละครมักเป็นคนธรรมดา
สามัญหรือในลักษณะการเดินเรื่องแบบคนธรรมดา แล้วก็มีตัวองค์ประกอบเหมือนละครเรื่องหนึ่งเป็นเรื่องของความรัก ความโกรธ โลภ
หลง ความกลัว ความกล้าหาญหรือสะเทือนอารมณ์ อย่างเช่น เรื่องขุนช้างขุนแผน เป็นเรื่องของความรักและก็เรื่องและก็เรื่องพระลอก็
เป็นเรื่องที่สะเทือนอารมณ์
          ประเภทที่ห้าคือ นิทานผี เป็นนิทานที่มีตัวละครเป็นผี มีวิญญาญ มีเหตุกาณ์ที่เกี่ยวข้องกับผีหลอกฟังแล้วก็จะรู้สึกตื่นเต้น คนเล่า
ยิ่งทำท่าทางประกอบยิ่งทำให้ได้บรรยากาศประเภทที่หก นิทานวีรบุรุษ เป็นนิทานที่กล่าวถึงคุณธรรม ความสามารถ ความเฉลียวฉลาด
ความกล้าหาญของบุคคลส่วนมากเป็นวีรบุรุษของชาติเมืองเช่น ไกรทองก็เป็นความกล้าหาญ เจ้าสายน้ำผึ้ง
          ประเภทที่เจ็ด คติสอนใจหรือนิทานประเภทคำสอนเป็นเรื่องสั้น ๆ ไม่สมจริงมีเนื้อหาในเชิงสอนใจให้แนวทางในการดำเนินชีวิต
ให้ถูกต้องถูกทำนองคลองธรรม บอกเรื่องสอนด้วยวิธีบอกตรง ๆ บางเรื่องให้เป็นแนวเปรียบเทียบให้เป็นอุทธาหรณ์ ในบางแห่งจึงเรียก
นิทานประเภทนี้ว่านิทานอุทธาหรณ์บ้างหรือนิทานสุภาษิตบ้าง ตัวละครในเรื่องอาจจะเป็นคน สัตว์หรือเทวดา เป็นตัวดำเนินเรื่องสมมติว่า
เป็นเรื่องจริงที่เกิดในอดีตเช่นเรื่องหนูกัดเหล็ก นิทานอีสป
          ประเภทที่แปด เป็นนิทานศาสนา เป็นนิทานเกี่ยวกับศาสนา พระเจ้า นักบวชต่าง ๆ มีประวัติอภินิหารหรือฤทธิ์ เรื่องลักษณะนี้เป็น
ลักษณะที่ชาวตะวันตกมีมากเช่น เรื่องพระเยซูและนักบุญต่าง ๆ ของไทยก็มีบ้างของนักบวชที่เจริญภาวนามี ฌาณแก่กล้า มีอิทธิฤทธิ์
เช่น หลวงพ่อทวด สมเด็จเจ้าแตงโม เป็นต้น
          ประเภทที่เก้า นิทานชาดก หมายถึงเรื่องของพระพุทธเจ้าที่มีมาแต่ชาติก่อน ๆ ในเรื่องจะกล่าวถึงพระประวัติและพระจริยวัตรของ
พระพุทธเจ้าเมื่อครั้งยังเป็นพระโพธิสัตว์เสวยชาติในภพภูมิต่าง ๆ ชาดกที่รู้จักกันโดยทั่วไปคือทศชาดกโดยเฉพาะชาดกเรื่อง
พระเวสสันดร
          ประเภทที่สิบคือ ตำนานหรือเทพนิทาน เป็นนิทานที่ตัวละครสำคัญเป็นเทพยดา นางฟ้า หรือบุคคลในเรื่องต้องมีส่วนสัมพันธ์กับ
ความเชื่อทางศาสนาและพิธีกรรมต่าง ๆ ซึ่งมนุษย์ปฏิบัติอยู่เช่น เรื่องท้าวมหาสงกรานต์ หรือเรื่องเกี่ยวกับพระอินทร์ เป็นต้น
          ประเภทที่สิบเอ็ดคือ นิทานสัตว์ เป็นนิทานที่มีตัวเอกเป็นสัตว์แต่สมมติให้มีความนึกคิดการกระทำและพูดได้เหมือนคน บางที
เป็นเรื่องที่มีคนเกี่ยวข้องและพูดโต้ตอบปฏิบัติต่อกันเสมือนเป็นคนด้วยกัน บางเรื่องก็แสดงความฉลาดหรือความโง่เขลาของสัตว์ บางที
เป็นเรื่องของสัตว์ที่มีลักษณะเป็นตัวโกงคอยแกล้งสัตว์อื่นแล้วได้รับความเดือดร้อน นิทานสัตว์ถ้าโดยเจตนาและสั่งสอนคติธรรมอย่าง
ชัดเจนก็จะเป็นนิทานคติสอนใจได้เช่นกัน


ภาพจาก Web Site
http://www.thaibesttoys.com/topics/pic/kid-07-1.jpg
http://bhanuhome.blogspot.com/2011_04_01_archive.html
ข้อมูลภาพ ณ วันที่ 22-11-54

          นิทานตลกส่วนใหญ่เป็นนิทานสั้น ๆ ซึ่งส่วนใหญ่ของเรื่องอยู่ที่พฤติกรรมหรือเหตุการณ์ที่ไม่น่าจะเป็นไปได้ต่าง ๆ อาจเป็นเรื่อง
เกี่ยวกับความโง่ การแสดงไหวพริบ การแก้เผ็ดแก้ลำ การพนันขันต่อ หรือการเดินทางซึ่งของเราก็มีเช่น เรื่องศรีธนญชัย หัวล้านนอกครู
เป็นต้น
          ประเภทที่สิบสอง นิทานเข้าแบบ คือนิทานที่มีแบบแผนในการเล่าเป็นพิเศษแตกต่างจากนิทานประเภทอื่น ๆ เช่น ที่เล่าซ้ำต่อเนื่อง
กันไป หรือมีตัวละครหลาย ๆ ตัว พฤติกรรมเกี่ยวข้องกันเป็นทอด ๆ นิทานประเภทนี้จึงแบ่งได้เป็น 4 ชนิด เป็นนิทานไม่รู้จบ เป็นนิทานที่
มีความยาวไม่จำกัดเล่าเรื่องต่อเรื่อย ๆ โดยไม่มีจุดจบจนกว่าผู้ฟังจะเบื่อหน่ายมักจะเป็นเรื่องเกี่ยวกับการรับหรือการกระทำซ้ำ ๆ นิทาน
ลักษณะนี้เหมาะกับความสนใจของเด็ก
          นิทานไม่จบเรื่อง เป็นนิทานที่ผู้เล่าเล่าหยอกเล่นกับผู้ฟังให้เกิดความสนุกสนาน ผู้เล่ามักเล่าเริ่มต้นจากเรื่องที่น่าสนใจในท้องถิ่น
แล้วก็จะหาทางให้เรื่องจบลงอย่างกระทันหันทั้งที่ยังไม่น่าจะจบ
          นิทานหลอกผู้ฟัง เป็นนิทานที่ผู้เล่ามีจินตนาการให้ผู้ฟังมีส่วนร่วมในการเล่านิทาน อาจจะมีคำถามให้ตอบ ผู้ฟังก็คาดเดาคำตอบมา
ว่าน่าจะถูกต้องแต่เมื่อเฉลยก็เป็นคำตอบที่น่าขันและไม่มีเหตุผล
          ส่วนนิทานเข้าแบบเรื่องสุดท้ายคือนิทานลูกโซ่เป็นนิทานที่ดำเนินเรื่องราวไปอย่างเดียวแต่มีตัวละครหลายตัวและมีพฤติกรรมเกี่ยว
ข้องเป็นทอดๆ พฤติกรรมนั้นอาจจะไม่สัมพันธ์กับตัวละครเดิมก็ได้ นิทานลูกโซ่ที่รู้จักของไทยคือเรื่องยายกับตาปลูกถั่วปลูกงาให้หลาน
เฝ้า ก็เป็นทอด ๆ ฟังแล้วให้คิดตามไปเรื่อย ๆ และก็คิดตามไปเรื่อย ๆ และตื่นเต้นไปเรื่อย ๆ
          นิทานประเภทที่สิบสี่ คือนิทานปริศนาเป็นนิทานที่ผูกถ้อยคำเป็นเงื่อนงำให้ทายหรือคิดไว้ในเนื้อหาหรือท้ายเนื้อหา หรือตอนสำคัญ
ของเรื่อง ผู้ฟังได้มีส่วนร่วมแสดงความคิดเห็นเกี่ยวกับนิทานที่ฟังหรืออ่านนิทานปริศนาที่พบมากในไทยได้แก่นิทานปริศนาธรรม นิทาน
เวตาล

หลักการเลือนนิทานพื้นบ้านให้เหมาะสมกับวัยผู้ใหญ่

          หลักง่าย ๆ ในสภาวะของเด็ก พื้นฐานของเขาถ้าเป็นเด็กเล็ก ๆ ตัวละครก็มีมหัศจรรย์นิดหนึ่งให้เขารู้สึกตื่นเต้น ให้ง่วง แต่จริง ๆ
เราอยากให้เขาง่วงตอนเราเล่านิทานก่อนนอนก็อาจจะหาเรื่องที่ฟังแล้วรู้สึกประทับใจแล้วนอนหลับฝันดี
          ส่วนนิทานที่เหมาะสม ถ้าในส่วนที่เราผ่านประสบการณ์มาเรื่องที่เป็นการดำเนินชีวิต เรื่องของความดีความชั่ว เรื่องพระพุทธ
ศาสนาเรามีนิทานประเภทนี้มาก นิทานสอนใจให้เด็กได้เรียนรู้ธรรมะไปด้วย ทั้งในตัวละครก็มีความหลากหลายถ้าคุณพ่อคุณแม่อยากให้
ลูกฟังนิทานก่อนนอนก็แนะนำว่าน่าจะเป็นคติสอนใจด้วยมีความคิดสร้างสรรค์ให้ความเพลิดเพลิน ให้ความรู้ด้านวิทยาศาสตร์ด้วยคือ
หลากหลาย ที่พูดมานี้นิทานต่าง ๆ คิดว่ามีความครบถ้วนมากที่คนสมัยโบราณได้แต่งคิดเรื่องขึ้นมา ก็คิดว่าเหมาะสมด้วย
          ในกรณีที่เราจะสืบทอดอนุรักษ์นิทานพื้นฐานก็อย่างเช่นจัดประกวดเล่านิทานพื้นฐานตามโรงเรียนต่าง ๆ ให้เด็กไปค้นคว้าแล้วก็
ได้มีความคิดสร้างสรรค์ มีการแสดงออกเล่าโดยมีการแสดงประกอบท่าทาง ก็มีหลายโรงเรียนทั่วประเทศไทยได้นำเรื่องนิทานพื้นบ้าน
มาเล่าสู่กันฟัง
          ตำนานและนิทานพื้นบ้านมีบทบาทต่อการถ่ายทอดการเรียนรู้ เสริมสร้างบุคลิกภาพ ตำนานและนิทานพื้นบ้านช่วยโน้มน้าวความ
คิดและพฤติกรรมของแต่ละบุคคลและสังคมในหลายด้าน



นายชัยณรงค์ นพศิริ    ผู้เรียบเรียง
(เรียบเรียงเนื้อหาจากบทวิทยุกระจายเสียง ปี 2552)